Տաղեր

Սբ Գրիգոր Նարեկացու անունով յայտնի մի քանի տասնեակ տաղերից ու գանձերից միայն մի քանի տաղի աւանդական մեղեդիներն են մեզ հասել։ Դրանք են՝ «Սայլն այն իջանէր», «Հաւուն հաւուն», «Աչքն ծով», «Հաւիկ», «Ահեղ ձայնս» եւ «Գոհար վարդն»։ Սրանցից առաջին երկուսը Յարութեան տաղեր են, «Աչքն ծով»-ը՝ Աստուածածնի, յաջորդ երկուսը՝ Խաչի տօների, եւ վերջինը՝ Վարդավառի։ Թէ՛ մեղեդիական, թէ՛ խօսքային մի քանի տարբերակով է մեզ հասել սրանցից «Հաւիկ»-ը, որի հեղինակային պատկանելութիւնը Նարեկացուն վերջնականապէս յստակեցուած չէ, ուստի Նարեկացու տաղերի եւ գանձերի քննական բնագրերի՝ Արմինէ Քեոշկերեանի պատրաստած եւ 1981 թ. հրատարակուած հատորում այն տեղ չի գտել։ Այնուամենայնիւ, ստորեւ ներկայացւում է նաեւ «Հաւիկը» ըստ տպագիր այլ աղբիւրի։ «Հաւիկից» բացի, մնացած տաղերի բնագրերը վերցուած են վերոնշեալ հրատարակութիւնից, սակայն կէտադրական մասնակի միջամտութեամբ, ինչպէս նաեւ փակ վանկերի «օ»-ահունչ «աւ»-ի՝ «օ»-ի փոխարկմամբ՝ դիւրընթեռնելիութեան նպատակով։

Այստեղ կարող էք դիտել կամ ներբեռնել Նարեկացու տաղերը 2003 թ. Անթիլիասում տպագրուած ժողովածուից, որի ամբողջական տարբերակի յղումը տեսէք մեր կայքի «Ստեղծագործութիւններ» հիմնական էջում։ Իսկ այս յղմամբ կարող էք նաեւ դիտել կամ ներբեռնել Նարեկացու՝  վենետիկեան 1840 թ. հրատարակութեան մէջ տեղ գտած տաղերը (Սրբոյ հօրն մերոյ Գրիգորի Նարեկայ վանից վանականի մատենագրութիւնք, Վենետիկ, 1840 թ.)։

Տաղերի գրաբար բնագրերը զուգահեռ արևելահայերեն թարգմանությամբ կարող եք դիտել երևանյան 2013 թ. հրատարակության մեջ։

Ստորեւ նախ ներկայացնում ենք այն տաղերը, որոնց մեղեդիները մեզ հասել են։ Իւրաքանչիւր տաղի բնագրի հետ տալիս ենք նաեւ նրա նոտագրուած տարբերակը, որը վերցրել ենք անուանի երաժշտագէտ Նիկողայոս Թահմիզեանի «Գրիգոր Նարեկացին եւ հայ երաժշտութիւնը V-XV դդ.» աշխատութիւնից (Երեւան, 1985 թ.)։ Այս էջի վերջում կը գտնէք նաեւ տաղերի կատարումների ձայնագրութիւններ։

Գիրք դպրութեան եւ տաղարան, Կ. Պոլիս, 1714 թ.


 

ՏԱՂ ՅԱՐՈՒԹԵԱՆ
Սայլն այն իջանէր

Սայլն այն իջանէր ի լեռնէն ի Մասեաց,
Եւ ի վերայ նորա՝ աթոռ ոսկեղէն,
Եւ ի վերայ նորա՝ բեհեզ ծիրանի,
Եւ ի վերայ նորա՝ Որդի Արքայի,
Եւ յաջմէ նորա՝ վեցթեւեան սերովբէքն,
Յահեկէ նորա՝ բազմաչեայ քերովբէքն,
Առաջի նորա՝ մանկունք գեղեցիկք,
Ի գիրկս նոցա՝ սաղմոսարան եւ քնար,
Ի ձեռս նոցա՝ խաչն փրկչական,
Որք երգէին եւ ասէին.
 - Փա՜ռըք Քրիստոսի ամենազօր յարութեան։

Ածեա՜լ են, ածեա՜լ,
Զսայլիկն ածեա՜լ են, կացուցեալ․
Ի Մասեաց յաջ կողմանէն
Զսայլիկն ածեալ են, կացուցեալ․
Եւ ահա չշարժէր սայլիկն այն,
Եւ ահա չխաղայր անիւն այն։

Եթէ հարիւր բարդ խոլրձան, վեց կորնկան,
Մին մանուշակ՝ խրձադիզեալ,
Ի Մասեաց յաջ կողմանէն
Զսայլիկն ածեալ են, կացուցեալ․
Եւ ահա չշարժէր սայլիկն այն,
Եւ ահա չխաղայր անիւն այն։

Եթէ եզինքն են սաթ ու սպիտակ,
Ծաղկախայտուցք, արագաքայլք, ընթացականք,
Եղջիւրք իւրեանց՝ խաչանման,
Եւ մազն ամէն՝ հոյլ մարգարիտ․
Եւ ահա չշարժէր սայլիկն այն,
Եւ ահա չխաղայր անիւն այն։

Եթէ սամիքն են արծաթի, լուծն է ոսկի,
Եւ սամոտիքն՝ ապրիշմի,
Փոկերն՝ ի կերպասոյ հիւսեալ,
Եւ խարազանն՝ փնջեալ ծաղիկ,
Եւ ահա չշարժէր սայլիկն այն,
Եւ ահա չխաղայր անիւն այն։

Այն ճորտն ճոճ էր եւ ճապուկ,
Ուռամիջակ, հաստաբազուկ,
Լայնաթիկունք, խարտիշագեղ, ահեղագոչ․
Նա ձայն ածէր եզնամոլին,
Կանչիւն առնէր աթոռակին,
Դարձեալ խաղայր եզնամոլին,
Խաղայր, ցնծայր աթոռակին․
Եւ ահա շարժէ՜ր սայլիկն այն,
Եւ ահա խաղա՜յր անիւն այն։

Ի յառեղէն առեալ շարժումն գունդն սայլին,
Այսօր անուշահոտ բուրմամբ ընթանայ։

Սայլն ի Սինեայ
Երկրորդ օրէնքն է Մովսեսի․
Եւ այն հարիւր բարձ խոլրձանն՝
Այն նահապետքն են, մարգարէք․
Եւ այն վեց բարդ կորնկանն՝
Վեցօրեայ գործքն Աստուծոյ․
Եւ այն մինն մանուշակ՝
Միաւորեալ Երրորդութիւն․
Եւ այն մանուկ խարտիշագեղն՝
Այն Կարապետն է Յովհաննէս․
Եւ այն չորս գունդն սայլին՝
Աւետարանն է Քրիստոսի։

Ի գիլ գայր, ի գիլ, սայլիկն ի գիլ․
Ի Մասեաց յաջ կողմանէն
Սայլիկն ի գիլ գայր, ի գիլ,
Եւ ճռնչալով գայր մտանէր յԵրուսաղէմ․
Եւ որդիք նոր Սիոնի,
Նոր երգէին՝ զայս ասելով․
- Փա՜ռըք Քրիստոսի ամենազօր յարութեան։

 

ՏԱՂ ՅԱՐՈՒԹԵԱՆ
Հաւուն հաւուն

Հաւուն հաւուն արթնացեալ,
Դիտելով զհեթանոսս՝
Ձայնէր, ձայնէր տատրակին՝
Սիրասնունդ սիրելւոյն։
Դարձիր դարձիր, սոմնացիդ,
Ընդ վիմին հովանեաւ։
Ե՛կ, հարսնուհիդ ի լերանց ընձուց,
Ի դաշտաց այծեմանց։
Եկեալ եկեալ տաւաղին
յԵփրայիմ Բեթելին։
Ելեալ ելեալ յասպարէզս
Ի յայգին Կեդրոնի։
Հնձան կոխելով
Գոյն ի գոյն բոսորի։
Արկեալ փայտ ի հաց,
Զզենլիս իւր զենեալ։
Խառնել ի գինի
Զխառնելիս անուշից։
Բաժակ մատուցաւ
Ի հրաւէր հարսանեաց։
Հրաւէր հարսանեաց,
Եկայք, նոր ժողովուրդք,
Կերայք յիմ հացէս
Եւ արբէք զիմ գինիս։
Զի կեցջիք յանսպառ
Յանվախճան յաւիտեանս։

 

ՏԱՂ ԱՍՏՈՒԱԾԱԾՆԻ
Աչքն ծով

Աչքն ծով ի ծով ծիծաղախիտ ծաւալանայր յառաւօտուն՝
Երկու փայլակնաձեւ արեգական նման․
Շողն ի ժմին իջեալ յառաւօտէ լոյս։
Վարսիցն երամից զարդ, երամից զարդ
Ոլորս են առեալ եռահիւսակն բոլորեալ այտիւք։
Յայտէն նռնենի գեղաշիտակ ծայրից ծաղկանց,
Որոյ սիւնն ի սրտին նուսխայօրէն կարկաջայր։
Ձեռացն եղիշոյ սարդիատունկ կամարակապ կապէր,
Ատիճաղ-պատիճաղ ստղի-խտղի երգով․
Հոսէր զելեւելսն ընդ միմեանս․
Հանդարտիկ խաղայր, թիկնեթեկին ճեմէր։
Բերանն երկթերթի, վարդն ի շրթանց կաթէր,
Լեզուին շարժողին քաղցրերգանայր տաւիղն։
Ծոցն լուսափայլ կարմիր վարդով լցեալ։
Ծղիքն ծիրանի՝ մանուշակի հոյլք.
Խնկեալ ի կնդրկէ բուրուառ՝ հրով աստուածայնով լցեալ,
Ձայն քաղցրանուագ, որ ի նմանէ հնչէր։
Գեղեցիկ պատմուճանաւն զարդարեալ էր,
Ի կապուտոյ, ի ծիրանոյ, ի բեհեզոյ, ի յորդանէ․
Գօտին՝ արծաթափայլ, ոսկետտուն, կամարակապ յականց,                           
Յականց շափիւղայ մանրամասին յօրինուածով պճնեալ։
Անձինն ի շարժել մարգարտափայլ գեղով,
Ոտիցն ի գնալ՝ շողն ի կաթիլ առնոյր։
Այն թագաւորին, այն նորածին փրկչին,
Զքեզ պսակողին՝ փա՜ռք յաւիտեանս. ամէն։
 

ՏԱՂ ՍԲ ԽԱՉԻ
Ահեղ ձայնս

Ես ձայն զառիւծուն ասեմ,
Որ գոչէր ի քառաթեւին,
Ի քառաթեւին գոչէր,
Ձայն առնէր ի սանդարամետս։
Սանդարամետն այն ի դող եղեալ,
Սասանիւր ի ձայնէն ահեղ։
Ահեղ ձայնս, որ ես լուայ,
Սա քակէ զամուրս, որ ունիմ.
Զամուրս իմ քակել կամի,
Գերելոցն առնել գերեդարձ։
Գերեացն երանի ասեմ,
Որ եղեն ի յառն առիւծուն.
Ի յառն առիւծուն եղեն,
Այլ չունին ակըն տանջելոյ.
Ակըն տանջելոյ չունին,
Ակն ունին անանց պըսակին.
Պըսակ բոլորեալ առնուն,
Յառիւծէն՝ յանմահ արքայէն.
Փա՜ռըս փրկողին տացուք,
Որ փրկեաց զգերեալսն ի բանտէն։

 
ՏԱՂ ԽԱՉԻ
Հաւիկ

Տարբերակ Ա

Տարբերակ Բ

Տարբերակ Գ

 

Տարբերակ Դ

Ձայնագրեալ տաղարան, Վաղարշապատ, 1900 թ.

 

Նոյնը՝ եւրոպական ձայնանիշերով

 

Ներքոբերեալ խօսքերը վերցուած են
1900 թ. Վաղարշապատում հրատարակուած
«Ձայնագրեալ տաղարանից»։

 
Հաւիկ մի պայծառ տեսի աննըման,
Ի յայն խաչափայտին վերայ, աննըման,
Աննըմանիդ ո՞վ նման․ դո՛ւ նըման։
 
Զթեւս արծաթափայլս ունէր աննըման,
Արեգական շողոյ նման, աննըման,
Աննըմանիդ ո՞վ նման․ դո՛ւ նըման։
 
Զձայնիկն ողորմուկ ածէր աննըման,
Գաբրիէլեան փողոյն նման, աննըման,
Աննըմանիդ ո՞վ նման․ դո՛ւ նըման։
 
Զաչերն արտասուօք լնոյր, աննըման,
Առաւօտեան ցօղոյն նման, աննըման,
Աննըմանիդ ո՞վ նման․ դո՛ւ նըման։

 

ՏԱՂ ՎԱՐԴԱՎԱՌԻ
 
Գոհար վարդըն վառ առեալ
Ի վեհից վարսիցն արփենից.
Ի վեր ի վերայ վարսից
Ծաւալէր ծաղիկ ծովային։
Ի համատարած ծովէն
Պղպջէր գոյնըն այն ծաղկին․
Երփին երփնունակ ծաղկին
Շողշողէր պըտուղն ի ճղին։
Քրքում վակասիր պտուղն
Սնանէր խուռըն տերեւով․
Տերեւն տաւիղ տուողին,
Զոր երգէր Դաւիթ հրաշալին։
Ի փունջ խուռներամ վարդից
Գոյնզգոյն ծաղկունք ծաղկեցան,
Այդ սօս ու տօսախ ծառերդ
Վարդագոյն ոստս արձակեցին։
Այդ նոճ ու բողբոջ ասրաւսդ
Զարդ առեալ վարդըն շուշանին․
Շուշանըն շողէր հովտին,
Շողշողէր դէմ արեգականն։
Այն հիւսիսային հաւէն
Հով հարեալ գոհար շուշանին․
Յայն հարաւային լեռնէն
Քաղցր օդով ցօղէր շուշանին։
Շուշանըն շաղով լցեալ,
Շող շաղով եւ շար մարգարտով.
Ծաղկունքդ ամէն շաղ առին,
Շաղն՝ յամպէն, ամպն՝ յարեգակնէն,
Աստղունքդ ամէն շուրջ առին
Դէմ լուսնին գունդ-գունդ բոլորին․
Գունդ-գունդ խաչաձեւ գնդակ,
Յօրինուած երկնից շրջանակ։
Փա՜ռք Հօր եւ Որդւոյն յաւէտ,
Սուրբ Հոգւոյն այժմ եւ յաւիտեանս։


 
ՏԱՂ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ

 

ՄՄ Մատենադարան, ձեռ. թ. 7785, էջ 393ա (վերցուած է Ն. Թահմիզեանի վերոնշեալ գրքից)

Երգ զարմանալի, երգ շարժվարժենի,
Տեղի եղեր բարեկերտին։
Խորհուրդ, խորհուրդ համերամ,
Զարդ երամից, զարդ։
Նոճ ի նոճ յեռ ի սափոր եղեգնատնկոյն,
Մատնօրինօրէն նշդարենի ռահ։
Յունից նրբենից կից ի մի կից կամար,
Նէճեմ, թէ նէճեմ միջօրէի ժամ։
 
Այս խօսքերից յետոյ Աստուածածնին նուիրուած եւ «Աչքն ծով» սկիզբով խօսքերն են գալիս, որոնք որպէս առանձին տաղ են գործածւում։
 
 

ՏԱՂ ՋՐՕՐՀՆԵԱՑ
 
Աւետի՜ս մեծ խորհրդոյ
Խորհուրդ ծածկեալ մեզ յայտնեցաւ․
Աւետի՜ս, լոյս Հօր ծագեալ
Ի ծոցածին յէութենէ.
Աւետի՜ս, յայտնեալ Աստուած
Ի հողեղէն գոյացութիւնս․
Աւետի՜ս, առաքեցաւ
Հրեշտակապետըն Գաբրիէլ․
Աւետի՜ս տայր սրբուհւոյն՝
Դստեր Դաւթի թագաւորին․
Աւետի՜ս քեզ, Մարիամ,
Բերկրեա՛լ, ուրա՛խ լեր, Տէր ընդ քեզ։
 
Աւետի՜ս քեզ, Տիրամայր,
Սրովբէանման, քրովբէաթոռ,
Հուպ երրակի լոյս գերազանց,
Լուսոյն արփի վեհինաճեմ,
Սեռիցն ընթաց բիւրուցն իջեալ
Շողշողենի, փողփողենէջ,
Մանրահեղեղ, գաղտնի շաւիղ
Անծանօթի ճանապարհին։
 
Աւետի՜ս տանն Ադամայ,
Այսօր լուծան անէծք մեղացն․
Աւետի՜ս նահապետացն,
Ահա տեսին՝ ում ցանկային։
Աւետի՜ս մարգարէիցն,
Այսօր եղեւ լրումն օրինացն․
Աւետի՜ս քեզ, Բեթղահեմ,
Երկիրդ Յուդայ, տունդ Եփրաթայ։
 
Աւետի՜ս ծառոց ծաղկանց՝
Բողբոջախիտ, խիտասաղարթ,
Գոյն գեղեցիկ, պտղինաւէտ,
Ակնահաճոյ, համ քաղցրունակ,
Հոտ բուրազուարթ, փունջ խուռներամ,
Ծայրից վարդից փթթինազարդ
Թերթ տարածեալ ոսկեճաճանչ,
Տերեւախիտ կանաչացեալ։
 
Աւետի՜ս, երկրպագէր
Մեծ Կարապետըն Յովհաննէս.
Աւետի՜ս, բառնայր ի գիրկս
Եղիսաբեթ՝ մայրն Յովհաննու։
 
Աւետի՜ս տայր Յովհաննէս՝
Յորդ աղբերաց, հոյլ վտակաց,
Ջուր մանուածոյ ծիծաղ ծաւալ,
Կարկաչահոս, ուղխինահոս,
Ծայթինասէր, մանուածաւալ,
Շրջանապտոյտ մանր աւազին,
Հոլով խորոց մէտ մէտ զուգին,
Վա՜յր վե՜ր անէջ, վե՜ր վա՜յր ի վե՜ր,
Փութան ի ջուրսն Յորդանանու։

Աւետի՜ս քեզ, Յորդանան,
Քրիստոս ի քեզ գայ մկրտիլ.
Աւետի՜ս քեզ, Կարապետ,
Ձայն բարբառոյ յանապատէ․
Աւետի՜ս ինձ՝ Յովհաննու,
Ձեռն իմ զՏէրըն ձեռնադրէ.
Աւետի՜ս հրաւիրողիս,
Զհարսըն մաքուր սուրբ փեսային․
Աւետեաց եմ կոչնատէր,
Մի՛ հրաժարիք ի հարսանեացս։
Աւետի՜ս Յորդանանու՝
Լերինաթինդ, խոր վեհ ի վեր,
Ծըփին ի նոյն շտապ յորձանից,
Հրակոծ լերանց անձկին ի տապ,
Բոցն ի ծաւալ ծով խոր հերձաւ,
Ճապաղ ճեպով դարձ նոյն ի դարձ,
Խաղայր փութով ի տեսանել։

Աւետի՜ս տիեզերաց,
Այսօր հնչեաց Հայր ի բարձանց.
Աւետի՜ս որդւոց մարդկան,
Այսօր Որդին գայ մկրտիլ.
Աւետի՜ս հողեղինաց,
Տեսին զՀոգին աղաւնակերպ․
Աւետի՜ս յայտնեալ այսօր
Խորհուրդ Սրբոյ Երրորդութեան․
Աւետի՜ս միշտ երգեսցուք,
Քրիստոս օրհնեա՜լ է յաւիտեան։

 

Գ. Նարեկացի. Տաղ յարութեան. «Սայլն այն իջանէր». կատարում է Խորէն Պալեանը

Գ. Նարեկացի. Տաղ խաչի. «Ահեղ ձայնս». կատարում է Խորէն Պալեանը

Գ. Նարեկացի, Տաղ յարութեան. «Հաւուն հաւուն». երգում է Լուսինէ Զաքարեանը

Գ. Նարեկացի, Տաղ Աստուածածնի. «Աչքն ծով». երգում է Լուսինէ Զաքարեանը

Գ. Նարեկացի. Տաղ խաչի. «Հաւիկ». կատարում է Խորէն Պալեանը

Ձայնագրութիւնները՝ «Վէմ» ստուդիայի

Նարեկացու Վարդավառի տաղը («Գոհար վարդն») կարող էք լսել Յասմիկ Գասպարեանի կատարմամբ այստեղ։